In de afgelopen weken en maanden hebben vele analisten geschreven over een mogelijke Turkse re-oriëntatie. Sterker nog, sommigen spreken zelfs van een scheiding met het Westen.

Het klopt dat recente ontwikkelingen Ankara heeft gedwongen om haar buitenlandbeleid te wijzigen conform de huidige, geopolitieke setting (zoals deze schrijver hier, hier en hier beargumenteerd heeft). Dat verklaart waarom Ankara strategische diepte (ie. vrienden) zoekt en de banden heeft genormaliseerd met regionale grootmachten als Rusland, Iran en Israël.

Een afscheiding, echter, gaat niet gebeuren.

Gekeken naar hard power (ie. op militair en economisch domein), is ondubbelzinnig opmerkbaar dat Turkije té sterk geïntegreerd is met de westerse wereld. Sterker nog: op sommige vlakken is Turkije afhankelijk van het westen voor stabiliteit en groei.

Wat echter wel gaande is dat Ankara beseft dat het afhankelijk is van het westen en daarop reageert. Daarvoor is het jaar 2023 cruciaal — 100 jaar na oprichting van de Turkse republiek. De Turken hopen in dat jaar zowel economische als militaire (relatieve) onafhankelijkheid te bereiken en daarmee hun status als (regionale) grootmacht terug verworven te hebben.

In dit stuk ga ik daar verder op in. Ik probeer meer duidelijkheid te geven op hoe Turkije exact (militair en economisch) verweven is met het westen, wat ze daar aan proberen te doen en wat er van de Turkse re-oriëntatie te maken is.

  1. Veiligheid

Turkije is een cruciale partner binnen de westerse veiligheidsalliantie. Dat heeft niet enkel te maken met haar geavanceerde leger en militaire capaciteiten, maar ook de geostrategische ligging. Turkije is een belangrijke uitvalsbasis voor de uitdagingen komende uit het Midden-Oosten (de strijd tegen IS) en bredere regio (ie. Rusland en in eerdere vorm als de Sovjet-Unie). Hierdoor heeft het Anatolische land zich na aansluiting bij de NAVO kunnen ontwikkelen tot een onmisbare schakel in het westerse alliantiesysteem. Die navelstreng relatie met het Westen is op te merken in de taken die Ankara uitvoert. De Turken zijn verantwoordelijk voor:

  • Het stationeren van tactisch nucleaire raketten van de V.S.;
  • Het schrikt, met deze kernkoppen, vijandig gepercipieerde staten af (ie. primair Rusland, secundair Iran);
  • Het behuist het X-Band radarsysteem, wat onderdeel uitmaakt van de bredere NAVO-luchtverdedigingsstructuur;
  • Het is het speerpunt van de gevechtseenheden van de alliantie — oftewel, het hart van het NAVO rapide responsesysteem.

Daar blijft het niet blij: Turkije importeert haar wapens en andere militaire apparatuur en materiaal voornamelijk vanuit het westen. Dit maakt duidelijk dat Turkije sterk geïntegreerd en afhankelijk is van het westerse alliantiesysteem.

1 Turkse defensie-exports en grootte leger (ivm NAVO partners)
wo-aw203_turkar_16u_20150420182122

Bron: http://www.wsj.com/articles/turkey-shifts-away-from-west-on-defense-1429608604

Ankara is op de hoogte van haar afhankelijke positie. De toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, Ahmet Davutoglu, zei in 2015 dat de “painful experience” uit de Eerste Wereldoorlog leert om niet afhankelijk te zijn voor wapens en dergelijke van externe machten. Het bouwen van een onafhankelijke, binnenlandse wapenindustrie is daarom cruciaal, want: “[a] nation without its own defence industry cannot fight the cause of liberation”, aldus Davutoglu. In 2002, bij aantreden van de nog steeds zittende regering, importeerde Turkije 80% van al haar wapens uit het buitenland, zei Erdogan in 2015. Daar moet verandering in komen, zei de toenmalige Turkse premier en huidige president, door: “to eliminate external dependency on defense equipment supply with ongoing projects and investments by 2023″. Dit maakt duidelijk dat er duidelijk noodzaak heerst in Ankara om zelf wapens te produceren en om daarmee van haar afhankelijkheidsrelatie af te komen. Volgens Burak Bekdil, veiligheidsanalist bij Turkse krant Hurriyet, zit dit diep geworteld in de hoofden van de Turkse beleidsmakers. “Turkey’s rulers firmly believe that Turkey cannot be the regional power they wish it to become without a really deterrent military force,” zei Bekdil tegen Reuters.

De Turkse regeerders willen die doelstellingen bereiken door een eenvoudige stappenplan te volgen. Het doel is om: a) minder wapens en materiaal te importeren en b) deze zelf te ontwikkelen, door: 1) zoveel mogelijk zélf wapens te produceren en 2) indien dat niet mogelijk is, technologische kennis te verkrijgen door gezamenlijke producties met geavanceerde militaire mogendheden aan te gaan.

2. Grootste importeurs en exporteurs van wapens, 2010–14

Exporter Global share (%) Importer Global share (%)
USA 31 India 15
Russia 27 Saudi Arabia 5
China 5 China 5
Germany 5 UAE 4
France 5 Pakistan 4
UK 4 Australia 4
Spain 3 Turkey 3
Italy 3 USA 3
Ukraine 3 South Korea 3
Israel 2 Singapore 3

Bron: https://www.sipri.org/yearbook/2015/10

In relatie tot het importeren van militaire wapens en materiaal vertaalt dit, in de woorden van Erdogan, geuit op 30 april 2016, als volgt:

“Our reliance on [defense imports] has decreased to about 40%, from 80% in 2002. Our target is to bring this down to zero at the centenary of the republic [in 2023]. We’ll  not only be meeting our own needs, but we’ll also become the main supplier of friendly  and brotherly countries.”

Het streven, dus, is om niet alleen de import van defensie te diversificeren, maar ook een (binnenlandse) wapenindustrie te ontwikkelen. De Turken probeerden dit lang samen met haar westerse partners te bereiken, maar die spelen, volgens Ankara, onvoldoende mee. Die gepercipieerde onwelwillendheid wordt gehekeld door de Turken en is sinds de gefaalde putsch van 15 juli in mate (en sterkte) toegenomen. De Turkse minister van Defensie, Fikri Isik, herhaalde en bevestigde op 15 augustus die ergernis. Volgens Isik willen Turkije’ NAVO-partners niet hen helpen verder ontwikkelen en daarom zijn ze genoodzaakt om naar andere partners te kijken:

 If our allies’ approach remains to keep Turkey at arm’s length, that will force us to           develop our own capacity with other types of cooperation. We can’t shut the door to on NATO countries like Russia or China.

Met andere woorden: Ankara ziet het ontwikkelen van haar defensie en militaire capaciteiten als een noodzakelijke ontwikkeling, maar ziet weinig openingen en kansen aan kant van hun NAVO-partners. Dat motiveert ze om de banden te versterken en verbreden met militaire grootmachten als Rusland — een opponent van de NAVO.

Dit is niet de eerste keer dat de Turken hun ongenoegen uiten over hun rol en positie in de westerse alliantie. Geluiden om haar NAVO-lidmaatschap te herzien zijn in de afgelopen jaren meermaals geuit en sterker geworden. Recentelijk nog, in 2015, was de regering van plan om een luchtverdedigingssysteem van Chinese makelij aan te schaffen, dat niet geïntegreerd kon worden in de door NAVO aangelegde en met verweven veiligheidsinfrastructuur. Uiteindelijk ging dat plan niet door (niet ondanks en mede dankzij druk vanuit haar NAVO-partners). Anderen zagen hierin dat Turkije de “Russische kaart” speelde. Oftewel: de Turken dreigde met meer en diepere betrekkingen met Rusland, om zo meer concessies te trekken uit haar westerse bondgenoten. Niettemin, de Turkse dreigingen worden steeds luider en serieuzer. De minister van Buitenlandse Zaken Cavusoglu (10 augustus) zei hierover:

“But, Turkey needs to establish its own air defense system and it needs to develop its own technology with the cooperation of other countries. If you [the West] do not do it, if you do not approach us as NATO allies and if you look at Turkey with a different eye, then Turkey has to set off on a quest,”

Dat is duidelijke taal. Daarnaast lijkt de tijd en context zich ook in het voordeel van het anti-NAVO kamp te scharen. In 2015 werd gemeten dat 30% van de Turken tegen NAVO-lidmaatschap waren. Hoewel dit een significant aantal was (maar geen meerderheid), is de kans groot dat dit percentage flink is toegenomen sinds de mislukte putsch — gezien de beschuldigingen vanuit Ankara aan het adres van Washington (voor o.a. niet het uitleveren van de vermeende leider van de coupplegers, Gülen, en hun eigen (mogelijke) betrokkenheid) en dat de gefaalde coup uitgevoerd werd door het NAVO-gezinde deel van het leger.

In conclusie, Turkije maakt integraal onderdeel uit van het westerse alliantiesysteem. Een mogelijk beperkte of verminderde rol zal verregaande gevolgen hebben, voor zowel Turkije als het westen. Recente ontwikkelingen als de rapprochement met Rusland en de gefaalde putsch van 15 juli hebben de Turken echter geprikkeld om alternatieve opties in (her)overweging te nemen. De Turken zijn vastberaden om hun 2023 doelstelling van militaire zelfvoorzienendheid te bereiken én realiseren zich dat ze buitenlandse partners nodig hebben, maar zullen in het kiezen daarvan pragmatisch mee omgaan.

 

  1. Economie

Op (financieel-)economische vlak zal een mogelijke re-oriëntatie van het westen uiterst moeizaam lopen, indien dat überhaupt mogelijk is. Dat heeft te maken met hoe de regerende partij de economie heeft gebouwd en gestructureerd.

Sinds aantreden in 2002 wist Erdogan’s partij groei te realiseren door een combinatie van factoren, met een grote rol voor het implementeren van een neoliberale regime. Hierdoor werd het land aantrekkelijk gemaakt voor buitenlandse kapitaal. Volgens Turkse journalist Mehmet Cetingulec waren dit de essentiële ingrediënten van het ‘Turkse model’. De voormalige minister van Economie, Mustafa Elitas, beraamde dat Turkije op deze wijze, sinds 2002, $165 miljard aan Foreign Direct Investments (FDI) kon aantrekken. Oftewel: buitenlandse kapitaal was bepalend in de Turkse groei.

De keerzijde van deze groei waren (en zijn):

  • structurele tekorten in het budget
  • deze tekorten worden opgevuld door buitenlandse kapitaal (o.a. “hot money”).

Hierdoor is er een wezenlijke afhankelijkheid ontstaan met en aan buitenlandse kapitaal. Dit is duidelijk merkbaar in de Turkse aandelenmarkt, die, volgens officiële data, momenteel voor 64% in buitenlandse handen is, en kent een (huidig) budget tekort van $30 miljard en schuld van $180 miljard in vreemde valuta. De overgrote meerderheid van deze leningen en geldstromen komen voort uit westers financiële bronnen. Anders gezegd: westers kapitaal heeft Turkije grootgebracht en houdt het ook zo in stand.

3. Turkije’ private schuld

turkey-debt

De structurele tekorten in het Turkse budget worden hoofdzakelijk veroorzaakt door teveel import. Één van de primaire oorzaken hiervan is de afhankelijkheid aan energie. Turkije haalt haar energie (olie en gas) voornamelijk uit landen als Rusland en Iran.

Een ander hoofdoorzaak voor de structurele tekorten in het budget onstaat als gevolg van het hoge percentage aan geïmporteerde halffabricaten in de productie van de Turkse export — dit betekent dat groei in export automatisch een toename in importen met zich meebrengt.

Volgens de Turkse centrale bank wordt dit tekort veroorzaakt door een inadequate binnenlandse bevoorradingsketen. De meeste Turkse bedrijven moeten namelijk het gros van hun materialen en grondstoffen importeren, in sommige sectoren als in de petrochemische industrie tot wel 87%, waardoor het tekort in het budget chronisch is en blijft. “Each percentage point of GDP growth requires more current account deficit than historic averages”, zegt Murat Ucer, econoom bij consultany bureau GlobalSourcePartners, tegen The Financial Times.

Het tekort wordt verder aangedreven door een hoge binnenlandse consumptie, waardoor groei in industriële productie automatisch een toename van imports betekent, wat verder gestuwd wordt door de eenvoudig te verkrijgen consumentenkrediet.

Bovendien kennen de Turkse banken een lage mate aan deposits — oftewel, Turken leggen hun geld niet op de bank — en zijn daarom verder genoodzaakt om te lenen op buitenlandse markten. De binnenlandse schuld is sinds 2002 gestegen van 7 miljard TL naar 372 miljard TL in 2013. Simpel gezegd: Turkije koopt meer dan dat het zelf kan betalen en leent daarom van het westen om die gat op te vullen.

De structurele tekorten in het budget worden opgevuld door te lenen. Dit wordt gedaan op buitenlandse markten, waardoor een sterke afhankelijkheid ontstaat aan en van externe financiers, die vaak op zoek zijn naar een snelle manier om geld te verdienen (en daarom aan korte termijnleningen doen). Deze financiële geldstromen worden ook wel “hot money” genoemd — vanwege de snelheid waarmee het zich van land naar land verplaatst, constant op zoek naar aantrekkelijke rentekoersen.

Hier is de afhankelijkheid van Turkije aan het westen duidelijk op te merken. Het gros van dat buitenlandse kapitaal bestaan volgens Atilla Yesiladas, partner bij een in Istanbul gevestigde denktank, vrijwel volledig uit leningen, korte termijn obligaties en “hot money”. En dat kapitaal origineert hoofdzakelijk vanuit het westen. Inderdaad, het Turkse dagblad Hurriyet kwam tot de conclusie dat 85% van die investeerders uit Europa en Noord-Amerika komen.

4. Oorsprong buitenlandse kapitaal Turkije

turkey-fdi

Daarbij komt dat ongeveer 30% van de Turkse buitenlandse schuld (ie. 120 miljard dollar uit een totaal van $405 miljard) bestaat uit korte termijn leningen en deze komen óók primair voort uit Europese en V.S. financiële bronnen. De conclusie hiervan is evident: Turkije is op financieel vlak compleet afhankelijk van westers kapitaal.

Hier zit volgens Yesilada ook de reden waarom een publieke en permanente botsing tussen Ankara en haar westerse partners niet van lange duur zal zijn:

Without a fresh supply of loans, and financial investors abandoning its bond and equity markets, Turkish lira could weaken precipitously; heavily indebted Turkish companies could not be able to service their foreign debts; and Turkish banks could not be able to extend loans at home. Recession and double-digit inflation could ensue in the upcoming months.

Inderdaad, dat was ook na de mislukte putsch van 15 juli op te merken. De politieke instabiliteit die daarop volgde wekte zorgen op bij investeerders, waardoor gevreesd werd van kapitaalvlucht. Ozlem Derici, hoofd van een in Istanboel gevestigde investeringsmaatschappij, zei tegen Reuters, dat het uitroepen van de noodtoestand zal bijdragen aan onzekerheid onder investeerders. Dit zal leiden tot “capital outflows from conservative, rating-constrained funds while making it costlier for companies and banks to raise finance”. Anders gezegd: om niet op te drogen van financiële geldstromen, moet Turkije politiek stabiel blijven en ook zo overkomen. Dat maakt het uiterst gevoelig voor politieke druk vanuit westerse hoofdsteden.

Met andere woorden, de Turkse economie is intrinsiek verweven met westers financiële kapitalisme. Yesilada beargumenteert daarom dat Turkije de westerse alliantie niet kan verlaten, omdat: “over the years it has developed an umbilical cord to Western capital and goods markets”. Bovendien is het een uitdrukking van de macht en invloed die het westen heeft over Turkije: Europese en VS autoriteiten kunnen eenvoudig en zeer effectief druk uitoefenen op Turkije door hun banken te adviseren om geen geld meer uit te lenen.

Ook op dit vlak is Ankara (overduidelijk en logischerwijs) op de hoogte van haar afhankelijkheidspositie én wil dat ook veranderen. Dit maakt dan ook onderdeel uit van de 2023 visie, die, zoals eerder gezegd, het leven in is geroepen om militaire en economisch onafhankelijkheid te realiseren.

Om die 2023 doelstellingen realiteit te maken, zijn er een aantal megaprojecten gepland. Een aantal van die zijn: Turk Stream, een Trans-Anatolische gaspijplijn en drie nucleaire kerncentrales. Deze megaprojecten zijn bedoeld om de structurele tekorten in het budget weg te werken, door: 1) haar energie importafhankelijkheid te diversificeren en 2) zelf energie op te wekken en produceren.

Tegen 2023 hopen de Turken om met de drie nog te realiseren kerncentrales voor een derde zelf in haar eigen energiebehoeften te voorzien, waardoor de structurele tekorten in het budget sterk teruggedrongen worden. Daarnaast probeert de Erdogan-regering, volgens een Poolse econome gespecialiseerd in de Turkse economie, haar structurele tekorten te reduceren door:

” actively pursuing the policy of promoting Turkish goods abroad and modernising the export structure by increasing the share of high-technology goods in overall exports.

Dit betekent dat de zittende partij in Ankara serieus stappen maakt om haar economie te herstructureren en daarmee ook haar afhankelijkheid aan westers kapitaal.

In conclusie, op korte termijn heeft Turkije weinig tot geen bewegingsvrijheid. Westers kapitaal heeft de Turkse economie in handen. En aangezien de meeste 2023 projecten op lange termijn dividenden zullen opleveren, zal er op korte termijn weinig veranderen. Daarnaast is het nog de vraag of Ankara 1) in staat is om deze maatregelen succesvol te implementeren, 2) of het daadwerkelijk de structurele tekorten en afhankelijkheid aan westerse kapitaal zal terugdringen en, belangrijker, 3) of het weet tot minimaal 2023 in macht te blijven. Aan politieke wil zal het echter niet ontbreken.

Verlaat Turkije het westen?

Terugkomend op de vraag  ‘kan Turkije het westen wel verlaten?’ is het antwoord duidelijk: nee. Wellicht zou de vraag moeten zijn of Ankara dat überhaupt wel wilt. Turkije mag dan weliswaar de betrekkingen hebben genormaliseerd met Rusland en Iran, en dat zal gevolgen hebben op de (geo)politieke betrekkingen met het westen, maar dat is meer een uitdrukking en gevolg van het eigen streven om een regionale grootmacht te worden dan van een wens om het westen per se te willen verlaten. De Turken zoeken partners om die status te bereiken en de huidige wereld biedt meer mogelijkheden dan enkel het westen. Turkije maakt daar simpelweg gebruik van in dienst van haar ‘2023’ doelstellingen.

Advertenties

Een gedachte over “Kan Turkije het Westen wel verlaten?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s